Betere vooruitzichten voor wilde zoogdieren in Nederland

Op de cover van het Living Planet Report Nederland 2026 staat de otter, als symbool voor het succesvolle herstel van waterrijke natuur in het noorden en oosten van Nederland. Ook de logo’s van Zoogdierbescherming en Zodion refereren aan de otter: bij Zoogdierbescherming kijkt een otter je aan en bij Zodion zie je de prent van een otterpoot. Dit is niet alleen een terugblik naar het gezamenlijke verleden – het logo van de Zoogdiervereniging was een otter – maar ook een teken dat beide organisaties de otter als een belangrijke graadmeter zien voor de gezondheid van onze natuur: waar de otter terugkeert weet je dat het wel goed zit met de waterhuishouding. Tegelijkertijd vallen er door ontoereikende verbindingen en versnippering veel verkeerslachtoffers en zet de otter zijn opmars niet door naar het westen en zuiden. Er valt dus nog wel het een en ander te verbeteren wat betreft robuuste verbindingen, goede waterkwaliteit en natuurvriendelijke oevers. Het is van groot belang dat blijvend gemeten wordt hoe het met onze kwetsbare ecosystemen gaat. Alleen met voldoende kennis is doelgericht beleid, duurzaam beheer en effectieve bescherming mogelijk.

In Nederland leven we – vaak onopgemerkt – samen met zo’n 60 soorten wilde zoogdieren. Van die soorten zijn er gelukkig een aantal die het goed doen, zoals de bever en de das. Het is wel verontrustend dat bijna een derde van onze wilde zoogdieren op de Rode Lijst staat. Een algemene soort als de haas gaat hard achteruit, de hermelijn heeft het erg zwaar en de eikelmuis staat op de rand van uitsterven. De urgentie om al deze soorten te beschermen is dus hoog. Tegelijkertijd kunnen soorten die het goed doen ook uitdagingen met zich meebrengen. Denk aan het ondergraven van dijken door bevers. Zoogdierbescherming geeft met een aantal programmamanagers per landschapstype, een doelgerichte communicatieaanpak en een community in opbouw een stem aan onze wilde zoogdieren. Om te laten zien hoezeer wij onze omgeving continu delen met onze wilde buren is Zoogdierbescherming samen met Zodion een fotowedstrijd gestart. Deelnemers kunnen zo heel laagdrempelig hun mooiste zoogdiermomenten delen.

Marjet Heins, directeur Zoogdierbescherming Nederland:

“Concrete beschermingsprojecten van soorten als de egel, vleermuizen en de otter vragen nu eenmaal om een ander soort organisatie dan het doen van onafhankelijk onderzoek. We zijn er samen van overtuigd dat we nog veel meer slagkracht hebben als we de rollen duidelijk van elkaar scheiden. Zodion blijft wetenschappelijk onafhankelijk onderzoek doen en Zoogdierbescherming komt op voor zoogdieren en kan zich publiekelijk uitspreken. We geven hiermee een stem aan zoogdieren in Nederland en hopen dat veel Nederlanders zich bij ons aansluiten. Een win-win voor de natuur!”

Al in 1952 zag de ‘Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbescherming (VZZ)’ het licht. In 2004 werd de ‘Steunstichting VZZ’ opgericht, met als doel de vereniging te steunen ‘in de ruimste zin van het woord’. In 2010 is besloten dat zowel vereniging als stichting onder de gezamenlijke naam Zoogdiervereniging verder gingen samenwerken. Vanaf nu is de nieuwe naam voor de stichting Zodion Zoogdieronderzoek Nederland; een naam die veel beter weergeeft waar deze organisatie voor staat. Zodion verzamelt en deelt kennis over wilde zoogdieren in Nederland ten behoeve van kennisontwikkeling, beleid, beheer en bescherming.

Piet Bergers, directeur-bestuurder van Zodion Zoogdieronderzoek Nederland:

“Zodion is er voor de maatschappij als geheel. Het voelt voor mij echt als een voorrecht om er samen met onze vrijwilligers voor te zorgen dat maatschappelijke keuzes op basis van wetenschappelijke kennis gemaakt kunnen worden.”

Om ervoor te zorgen dat de otter zich door heel Nederland kan verspreiden is het nodig continu te meten of alle maatregelen het beoogde effect sorteren. Het zal naar verwachting nog wel wat tijd kosten, maar de otter zal uiteindelijk bijna overal in Nederland te vinden zijn. De otter laat op die manier zien dat natuurherstel werkt. Helaas is de situatie voor een heleboel andere soorten niet zo rooskleurig. Zo zijn er in het zuiden van Limburg nog twee kleine gebieden waar de eikelmuis leeft; een direct herkenbare ‘slaper’ met een grote pluimstaart en een zwart masker. Door verlies en versnippering van het leefgebied, blootstelling aan gif en de insectenachteruitgang gaan de populaties van deze slaapmuis in heel Europa achteruit, ook in Zuid-Limburg. Maar er gloort hoop: heel voorzichtig lijken de gerichte, volgehouden inzet en samenwerking te werken. Met de lancering van Zoogdierbescherming Nederland en Zodion Zoogdieronderzoek Nederland krijgen de maatregelen om de eikelmuis en zijn habitat te beschermen een directe impuls. Laten we hopen dat over een aantal jaren ook de eikelmuis op de cover van het Living Planet Report terechtkomt als indicator van succesvol natuurherstel!

Tekst: Zodion Zoogdieronderzoek Nederland en Zoogdierbescherming Nederland
Foto’s: Johann Prescher (header otter), Rob Koelman (otter spraints) en Wesley Overman (eikelmuis)